آیا آسانسور در زلزله ایمن است؟
بررسی مقاومت آسانسورها در برابر زمینلرزه ــ ویژه مالکان، مهندسان ناظر و بهرهبرداران ساختمانها
ایران، بنا بر قرارگیری بر روی کمربند لرزهای آلپ–هیمالیا، طی نیمقرن گذشته زلزلههای ویرانگری را تجربه کرده است: از طبس ۱۳۵۷ تا بم ۱۳۸۲ و کرمانشاه ۱۳۹۶. در چنین جغرافیایی، سازهٔ ساختمانی تنها بخشی از پازل ایمنی است؛ سیستمهای داخلی، بهویژه آسانسور که قلب جابهجایی عمودی است، نیز باید تابِ لرزه داشته باشند. هرچند استانداردهای سازهای مانند آییننامه ۲۸۰۰ صراحتاً به رفتار لرزهای تأسیسات اشاره میکنند، هنوز در ذهن بسیاری ساکنان این دغدغه وجود دارد که «اگر زلزله بیاید، آیا آسانسور گیر میکند؟ سقوط میکند؟ یا قفل میشود؟» در این نوشته، با رویکرد مستند به آیین نامههای بینالمللی، تجربهٔ زلزلههای گذشته و فناوریهای نو، تصویری روشن از ایمنی آسانسور در زمینلرزه ارائه میکنیم.
استانداردها در ایمنی لرزهای آسانسور
| کد/استاندارد | سازمان تدوینکننده | بند |
| EN 81-77:2022 | CEN اروپا | الزامات طراحی لرزهای آسانسور کششی و هیدرولیکی در مناطق زلزلهخیز |
| ASME A17.1 / CSA B44 بخش ۸بخش | آمریکا و کانادا | تجهیزات Seismic Zone 2–4 باید ترمز لرزهای (Seismic Retainer) و سنسور حرکت نصب کنند |
| ISIRI 12930 | مؤسسه استاندارد ایران | منطبق بر EN 81-77؛ طبقهبندی شتاب طرحی 0.25 g و 0.40 g |
| İAEG TG-57 | انجمن بینالمللی مهندسی زلزله ژاپن | توصیهنامه استفاده از دیوایس بازکننده درب طبقه هنگام زلزله |
طبق EN 81-77، آسانسورهای نصبشده در شتاب طراحی بیش از 0.25g باید مجهز به سنسور لرزهای (Seismic Switch) باشند که در هنگام زمینلرزه فرمان توقف در اولین طبقهٔ امن و باز شدن درب را صادر کند.
در ذهن بسیاری ساکنان این دغدغه وجود دارد که «اگر زلزله بیاید، آیا آسانسور گیر میکند؟ سقوط میکند؟ یا قفل میشود؟»
رفتار آسانسور هنگام زلزله؛ چه رخ میدهد؟
- شتاب افقی به کابین و وزنه وارد میشود؛ نیروهای اینرسی سبب میشوند سیمبکسلها شروع به نوسان کنند.
- ریلهای راهنما که به سازه اتصال سخت دارند، همراه ستون بتنی جابهجا میشوند؛ کابین روی کفشکهای غلطکی یا لغزشی حرکت نسبی کوچکی دارد.
- ترمز موتور فعال میشود یا در آسانسور هیدرولیکی، شیر برقی مسیر روغن را میبندد.
- سنسور لرزهای اگر شتاب از حد تنظیمشده بالاتر باشد، تابلو فرمان را در وضعیت «Earthquake Operation» قرار میدهد؛ کابین به نزدیکترین طبقهٔ امن میرود، درب باز میشود و سیستم تا بازبینی، قفل باقی میماند.
پنج فاکتور مؤثر بر ایمنی آسانسور در زلزله
- کیفیت اتصال ریل به دیوار چاه – رولبولت لرزهای
- طول آویز سیمبکسل و نسبت پیشتنیدگی
- وجود و صحت عملکرد سنسور لرزهای با استاندارد UL 508
- نوع کفشک (غلطکی یا لغزشی لرزهای)
- طراحی دیوار چاهک با درز انقطاع و بتن مقاوم C35+
تجربههای واقعی؛ کدام سیستمها سربلند بودهاند؟
زلزله بم ۱۳۸۲: طبق گزارش وزارت مسکن، از ۹۰ آسانسور بررسیشده، ۷۵٪ دچار «گیرش جزیی» شدند اما هیچ مورد سقوط کابین ثبت نگردید؛ در بیشتر موارد آسیب به چاه بتنی و درب طبقات بود.
زلزله توهوکو ژاپن ۲۰۱۱ (Mw 9.0): شرکت میتسوبیشی اعلام کرد از ۱۳ هزار آسانسور مجهز به سنسور PJ/Seismic، کمتر از ۱٪ پس از زلزله نیاز به بازرسی بزرگ داشت؛ مابقی با ریست کردن سنسور دوباره وارد سرویس شدند.
خطرات آسانسور در زلزله
- سنسورهای غیرکالیبره یا خاموش؛ در برخی ساختمانها برای صرفهجویی در هزینه، این قطعه یا نصب نمیشود یا پس از قطع برق فعال نمیشود.
- کابینهای هیدرولیکی بدون قفل مکانیکی؛ اگر شیلنگ پارگی داشته باشد، احتمال سقوط نیم متری وجود دارد.
- سرویس نامنظم؛ اگر ریلها هر سال سنگزنی و کالیبره نشوند، در لرزهٔ شدید احتمال جام کردن کفشک بالا میرود.
فناوریهای نو برای ضدزلزلهکردن آسانسور
- کفشکهای لرزهای آلیاژ Teflon-Bronze که اصطکاک را در ضربهٔ افقی کاهش میدهند.
- سیستمهای تعلیق تسمهٔ کامپوزیت (UltraRope)؛ سبکتر، نوسان کمتر و ضریب اطمینان بیشتر.
- سنسورهای MEMS سهمحوره متصل به IoT؛ ارسال هشدار در لحظه و ریست از راه دور پس از بررسی سازه.
- جکهای هیدرولیکی با شیرِ قفل دوگانه؛ در صورت پارگی، تنها ۵٪ روغن تخلیه میشود.
هزینهٔ ارتقای آسانسور برای زلزله؛ آیا توجیه دارد؟
| اقدام | هزینهٔ تقریبی (میلیون تومان، ۱۴۰۴) | کاهش ریسک |
| نصب سنسور زلزله UL 508 | ۴ تا ۶ | ۶۰٪ |
| نصب کفشک ضد زلزله | ۱۰ | ۳۰٪ |
| رولبولت ضد زلزله در ریل | ۸ | ۲۰٪ |
در مجموع، برای آسانسور پنجتوقف متوسط، با کمتر از ۱۰٪ قیمت دستگاه میتوان مقاومت لرزهای را دو برابر کرد.
هوم لیفتها و زلزله؛ وضعیت چگونه است؟
هوملیفتها بهدلیل سرعت پایین و شتاب کم، در استاندارد EN 81-41 تنها موظفاند سنسور فرود اضطراری داشته باشند، اما نصب سنسور لرزهای توصیه اکید شده؛ زیرا در خانههای دوبلکس، احتمال استفاده در لحظهٔ وقوع زلزله بالاتر است.
جمعبندی
ایمنی آسانسور در زلزله تابعی است از کیفیت طراحی سازهٔ چاه، اجزای مکانیکی و حساسههای هوشمند. اگر سازهٔ اصلی پایدار بماند، نصب صحیح سنسور لرزهای و کفشکهای مناسب میتواند از آسیب جدی و گیرش کابین پیشگیری کند. سرویس منظم و کالیبراسیون سالانه، خط مقدم دفاع در برابر رخدادهای لرزهای است.
آسانسور «پارس ایمن الکترونیک»؛ مطمئن در زمینلرزه
پارس ایمن الکترونیک با بهرهگیری از سنسورهای ضد زلزله تائیدشدهٔ UL 508، رولبولتهای ضدزلزله Hilti و کفشکهای Teflon-Bronze، آسانسورهای شما را مطابق EN 81-77 و ISIRI 12930 مقاومسازی میکند. تیم نصب و سرویس شرکت، پس از هر زمینلرزه آمادهٔ بازبینی و ریست سیستم است تا زمان توقف به کمترین حد برسد. یک تماس با مشاوران ما، میتواند فاصلهٔ بین نگرانی و اطمینان را همین امروز از میان بردارد.
